Tuesday, November 26, 2019

ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් ගැන තවදුරටත්... | More on Toastmasters (The Club Leadership Committee)

ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් ගැන මම කලින් ලිව්ව ලියමනට හොඳ ප්‍රතිචාර තිබුණු නිසාත්, මගේ යාළුවන්ගෙන් ලැබුණු ප්‍රතිචාරත් මත මම ඒ ගැන තව ටිකක් දේවල් එකතු කරලා තව බ්ලොග් ලිපියක් ලියන්න තීරණය කළා. ඔව්...! බ්ලොග් සටහනක් ලියන්න ඕන මානසික නිදහසත් එක්ක කාලය වෙන් කරගන්නවා කියන ඒක "තීරණයක්" තමයි... :)

ඉතින් මට දිරි දුන්, ප්‍රතිචාර දැක්වූ මිතුරන් හැමදෙනාටම ස්තුතිය පළ කරන ගමන්, මේ සටහන ලියවෙන්නෙ කලින් ලිව්ව එකේ සබැඳියක් විදියට. මම අද කතා කරන්න බලාපොරොත්තු වෙන්නෙ ක්ලබ් එකේ "නායකත්ව කමිටුව" (club leadership committee/ executive committee) සම්බන්ධව.


(Photo courtesy: pixabay.com under Pixabay License)

ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් වැඩකටයුතු මගේ වෘත්තීය ජීවිතයට වැදගත් කුසලතා වැඩිදියුණු කරගන්නත් ලොකු උපකාරයක් වුණා. ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් සැසි වාර (meetings) වලින් වැඩි දියුණු කරගත් කුසලතා වලට අමතරව, මට දැනෙන තල්ලුව වුණේ මම එදා නියෝජනය කළ Fusion Toastmasters Club එකේ Vice President Public Relations තනතුර දැරීමෙන් ලබපු අත්දැකීම්. "Vice President" කොටස දැක්ක ගමන් හිතන්න එපා මේක පම්පෝරියක් කියල... මොකද ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් වල ඉන්නෙ ඔනරබල් ලීඩර්ස්ලා නෙමේ සර්වන්ට් ලීඩර්ස්ලා. ඉතින් ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් ක්ලබ් එකක තනතුරක් දරනවා කියන්නෙ ලොකු කමක් නෙමෙයි, වගකීමක්.

"නායකත්වය මෙහෙවරකි."

 ලංකාවේ සාමාන්‍ය මිනිස්සු හිතන පතන ක්‍රමයට අනුව "servant leadership" කියන දර්ශනය ටිකක් විතර අමුතු දෙයක් වෙන්නත් පුළුවන්. ඉතින් ඒ ගැන දන්නෙ නැත්නම් ඉහතින් දීලා තියෙන විකිපීඩියා ලින්ක් එකට ගිහින් කියවලා ආපහු එන්න මේ පැත්තට. :)

ඉතින් ලොකුයි වගේ පේන තනතුරු ලැබුණාම, තමන් නියෝජනය කරන ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් සමාජයේ සාමාජිකයෝ යටත් වැසියෝ කියල හිතාගෙන වැඩ කරන කෙනෙක් වෙතොත් ඒ කෙනාගෙ ධූර කාලය අසාර්ථක නායකයෙක් විදියට ගෙවිලා යන හැටි දකින්න පුළුවන්. හැබැයි තනතුරු නිසා උඩ නොයා තමන් නියෝජනය කරන ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් සමාජයේ හැම සාමාජිකයෙකුගේම දියුණුව, ක්ලබ් එකේ දියුණුව තමන්ගේ වගකීමක් විදියට හිතට අරන්, පුද්ගලිකව හැමෝමත් එක්ක කතා බහ කරලා වැඩ කළොත් සාර්ථක නායකයෙක් වෙන්න පුළුවන් වගේම නිතැතින්ම තමන්ගේ පුද්ගලික දියුණුවත් සිද්ධ වෙනවා.

ඉතින් මොනවද මේ තනතුරු?

ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් සමාජයක (ක්ලබ් එකක) මෙන්න මේ පහතින් දැක්වෙන තනතුරු ධූරාවලිය තියෙනවා. පොතේ හැටියට  ගත්තාම උඩ ඉඳන් පහළට යද්දි බලතල ටික ටික අඩු වුණත්, කණ්ඩායමක් විදියට එකට වැඩ කරද්දි ප්‍රායෝගිකව හැමෝම සම තත්වයේයි සැලකෙන්නේ.
  1. President - සමස්ත නායකත්වය, ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් දිස්ත්‍රික් නිළධාරීන් වෙත වාර්තා කිරීම
  2. Vice President Education (VPE) - ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් සමාජයේ සාමාජිකයන්ගේ අධ්‍යාපන වැඩසටහන්/ ක්‍රියාකාරකම්
  3. Vice President Membership (VPM) - ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් සමාජයේ සාමාජිකයින්/ සාමාජිකත්ව කළමනාකරණය
  4. Vice President Public Relations (VPPR) - ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් සමාජයේ ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ බාහිර සමාජය දැනුවත් කිරීම (මේ ගැන බ්ලොග් ලිවිල්ලත් එක අතකට මාකටිං වැඩක් තමයි :P )
  5. Secretary - ලියකියවිලි සහ වාර්තා නිසි ආකාරව පවත්වා ගැනීම
  6. Treasurer - භාණ්ඩාගාරික, අරමුදල් පරිපාලනය
  7. Sergeant At Arms (SAA) - මේ සැරයන් කෙනෙක් නෙමේ 😜, ක්ලබ් එකට අයිති භෞතික දේපළ වල භාරකාරීත්වයත්, සැසි වාර සඳහා රැස් වෙන ස්ථානය පිළිබඳ වගකීමත් දරන්නෙ මෙයා තමයි
  8. Immediate Past President - හිටපු සභාපති, කමිටුවේ අනුශාසක.
ඉතින් මම 2016 - 2017 SAA විදියටත්, 2017 - 2018 VPPR විදියටත් සේවය කළා 2019 - 2020 ආපහු වතාවක් VPPR. සේවය කිව්වේ මේක කළාට අතට සල්ලි හම්බවෙන්නෙ නෑ... මුළුමනින්ම ස්වේච්ඡාවෙන් කැමැත්තෙන් කරන දෙයක්.

ස්වෙච්ඡා සේවය කරනවට මොනවද ලැබෙන්නෙ?

වෘත්තියෙන් මම තොරතුරු තාක්ෂණයට, ව්‍යාපෘති කළමනාකරණයට අදාළ එක්තරා සොෆ්ට්වෙයාර් එකක් සම්බන්ධව විශේෂඥයෙක් (tooling expert). මම මගේ විෂයයට අදාළව 'බොනට්ටුව යට තියෙන දේ' පවා හොඳින් දන්නවා වුණත්, මනුෂ්‍යයෝ ගැන - කණ්ඩායමකට නායකත්වය දෙන හැටි - නායකයෙක් විධියට කණ්ඩායමක් පිළිබඳ වගකීමක් දරන හැටි ගැන කිසිදු ප්‍රායෝගික දැනුමක් හෝ අත්දැකීමක් මට තිබුණේ නැහැ.

හිතන්න මට රැකියාවේදී යම් දවසක එවැනි වගකීමක් ලැබුණා කියල. අත්දැකීම් මදිකම සහ සැලසුමක් නැතිකම නිසා ඒ වගේ ලොකු වගකීමක් දරනකොට සමහරවිට මාව හිර වෙන්නත් පුළුවන්. හැබැයි, මම ඒ පිළිබඳ කල් ඇතුව පුහුණුවක් ලබල අවශ්‍ය අත්දැකීම් ලබල තිබුණොත් මගේ රාජකාරිය පහසු වෙනවා.

ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් ක්ලබ් එකක නිළයක් දැරීම ඔන්න ඔය කාරණාව සම්පූර්ණ කරගන්න උදව් වෙනවා වෙනවා. වැරදුණාට බැනුම් අහන්න වෙන්නේ නැති, හැමවිටම වැරදි නිවැරදි කරගන්න උපකාර කරන, "ආරක්ෂාකාරී" පරිසරයක ප්‍රායෝගිකව නායකත්ව අත්දැකීම් සහ පුහුණුව ලබාගන්න අපිව නිකම්ම පෙළඹෙනවා. මේ අත්දැකීම් අපේ එදිනෙදා වෘත්තීය නිපුණතාවන් එක්ක එක්කාසු වුණාම ඊළඟ ලෙවල් එකට යන්න පහසුයි.

වැරදීම් ගැන කියද්දි, පුද්ගලිකව මගේ කාල කළමනාකරණය අන්තිමයි. VPPR වෙලා හිටපු මුල් කාලේ රැකියාවේ වැඩ කටයුතුත්, ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් VPPR තනතුරේ වගකීමුත් දෙපැත්ත බැලන්ස් කරගන්න මට එකවර අපහසු වුණා. ඒ නිසාම ක්ලබ් එක වෙනුවෙන් මගෙන් වෙන්න තිබුණු යුතුකම් ගොඩක් මහහැරුණා. එතනදි වැදගත්ම දේ, ක්ලබ් එකේ අනිත් තනතුරු වල හිටපු අය කිසිම වෙලාවක මේක දිහා සෘණාත්මකව නොබලා මට හැදෙන්න චාන්ස් එකක් දීපු එක. අවසානයේ යම් මොහොතක මම ගත්තා හොඳ ගැම්මක්. එතනින් පස්සේ සියල්ල කළමනාකරණය කරගෙන ක්ලබ් එක වෙනුවෙන් ලොකු දායකත්වයක් සපයන්න පුළුවන් වුණා.

ඉතින් මොනවද ප්‍රායෝගිකව ඉගෙනගත්ත දේවල්?

ගොඩක් දේවල්...! බලමු මෙච්චරකල් ඉංග්‍රීසියෙන් හිතපු, කියපු දේවල් සිංහලෙන් වචන කරන්න.🙂
  1. නායකයෙක් වුණාම දැක්මක් (vision) අවශ්‍යයි. විශේෂයෙන්ම President/ Vice President වගේ පට්ටමකදි දැක්මක අවශ්‍යතාව තදින්ම තියෙනවා. ඉතින් VPPR කෙනෙක් විදියට විෂයයට අදාළව මගේ දැක්ම වුණේ සමූහයේ එක් එක් සාමාජිකයාගේ (individual member) ජයග්‍රහණ වලට උදව් කරන ගමන්, ඒ එක් එක් ජයග්‍රහණයට නිසි තැන සහ ප්‍රචාරය දුන්නොත් අපේ ක්ලබ් එක නිතැතින්ම කැපීපෙනෙනවා (stand out) කියන එක.
  2. සැලසුම්කරණය - ඉවෙන්ට් එකක්, ක්ලබ් එකේ සාමූහික ක්‍රියාකාරකමක් ප්ලෑන් කරන හැටි මං මේකෙන් හොඳට නාගෙන  😀 ඉගෙනගත්තා. (ඉවෙන්ට් එක හොඳට කෙරුණා ක්ලබ් එකේ පරණ සාමාජිකයින්ගෙ ගුරුහුරුකම් ටිකකුත් එක්කාසු වෙච්ච නිසා)
  3. අරමුණක් වෙනුවෙන් එක්ව වැඩ කිරීම - මේක එදිනෙදා රැකියාවේ හෝ CV එකේ හැමෝම ලියන 'teamwork' එකේ හොඳ ප්‍රායෝගික භාවිතාවක්. VP කෙනෙක් වුණාම අනිත් VPලා දෙන්නා එක්ක හොඳ සම්බන්ධතාවක් තියාගෙන වැඩ කරන්න වෙනවා. මම VP කෙනෙක්, මම පොරක්, අහවල් දේ මගේ වගකීම නෙමෙයි අනිත් එක්කෙනාගේ කියලා උජාරුවෙන් අත්දෙක බැඳන් හිටියොත් කිසිම දෙයක් සාර්ථක වෙන එකක් නෑ. ක්ලබ් එකේ නායකත්ව කමිටුවේ හැමෝම අන්‍යොන්‍ය සම්බන්ධතාවය ඇතුව වැඩ කරන්න ඕනා.. එයිනුත්, VPලා තුන්දෙනා අතර අන්‍යොන්‍ය සම්බන්ධය ගොඩක් වැඩ ප්‍රායෝගිකව ක්‍රියාවට නැංවීමේදී වැදගත්. උදාහරණයක් විදියට, VPM සාමාජිකයින් බඳවාගැනීමේ වැඩපිළිවෙලක් ක්‍රියාත්මක කරද්දී VPPR විදියට මට ඉදිරිපත් වෙලා ඒකට අදාළව ප්‍රවර්ධනය (marketing) පැත්තෙන් උදව් කරන්න පුළුවන්. මෙතනදී අනිත් එක්කෙනාගේ විෂයය හරියට තේරුම් ගැනීමත්, විෂයය භාර කෙනාගේ අදහස් සාවධානව තේරුම් ගැනීමත් වැදගත්.
  4. මිනිස්සු එක්ක වැඩ කරන හැටි (soft skills) - කාගෙන් හරි වැඩකට උදව්වක් ඉල්ලුවාම හැරෙන තැපෑලෙන් "බැඃ!" කිව්වොත් හිත අවුල් කර නොගෙන professional විදියට ඒක හැන්ඩ්ල් කරන්න මම ඉගෙනගත්තා. සාර්ථක servant leader කෙනෙකුට ගොඩක් වෙලාවට එකෙක් බැහැ කියද්දි හා කියන්න තව හතරක් පහක් ඉන්නවා. ඒ තත්වය ඇති වෙන්නේ කල්ක්‍රියාවෙන් තමන් උපයාගත් ගෞරවය මතයි. 😉 (ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් වලින් පිටතදී සමහර සමාජ ක්‍රියාකාරිකයින්ගේ මේ හැකියාව මම නිරීක්ෂණය කරල තියෙනවා)
  5. සන්නාම කළමනාකරණය (brand management) - VPPR වීම නිසාම මට වැඩිදියුණු කරගන්න ලැබුණු, රැකියාවෙදි කවදාවත් නොලැබෙන (මගේ විෂයය නොවීම නිසා) මම ඉගෙනගත් අපූරුම නිපුණතාවයක් තමයි සන්නාම කළමනාකරණය. ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් බ්‍රෑන්ඩ් එක ආරක්ෂා කිරීමත් බ්‍රෑන්ඩ් එකේ ප්‍රවර්ධනයත් VPPR තනතුරේ වගකීමක්. ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් වැරදීම් නිවැරදි කරගන්න අවස්ථාව සලසන වටපිටාවක් නිසා අත්වැරදීම් වලදි ගැටළුවක් නෑ, නමුත් ඇත්ත ෆීල්ඩ් එකේදි (industry එකේදි) බ්‍රෑන්ඩ් එකක අවභාවිතාව නීතිමය ගැටළු පවා මතු කරන්න පුළුවන් දෙයක්. 
අවසාන වශයෙන්, ටෝස්ට්මාස්ටර් කෙනෙකුගේ නමට එකතු කරගත හැකි ඉහළම පිළිගැනීමකින් යුත් DTM කියන තත්වය ලබාගන්න මේ නායකත්ව කමිටුවේ අවම වශයෙන් අවුරුද්දක අත්දැකීම් අනිවාර්යයි. (පිරිස ඉදිරියේ කතා පැවැත්වීමේ හැකියාව පමණක් ප්‍රමාණවත් නැහැ)

මොනවද ඔය තරම් තියෙන 'වැඩ'? 

නායකත්ව කමිටුවට (executive committee) ලොකු වගකීමක් තියෙනවා. ක්ලබ් එකේ හැම සාමාජිකයෙක්ම Toastmasters International (TMI) ආයතනය වෙත අර්ධ වාර්ෂිකව සාමාජික ගාස්තු ගෙවනවා. ඒ නිසා කාගේ කාගේත් කාලය = මුදල් බව පෙනෙනවා ඇති. ඉතින් මේ වියදම් කරන මුදල් වලට උපරිම සාධාරණයක් වෙන්න නම් නායකත්ව කමිටුව සාමාජිකයන්ගේ ක්‍රියාකාරකම් වලට ඕනා පරිසරය සකසන්න (facilitate කරන්න) ඕනා. ධූරාවලියක් විධියට සංවිධානය වුණු කමිටුවක් ඉන්නෙ ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් වෙතින් ලබා දීපු ක්‍රමවේදයන්ට අනුකූලව ඒ දේ කරන්නයි.

මම එහෙම ලිව්වා කියලා දැන් මේක කියවන සමහර ටෝස්ට්මාස්ටර්ස්ලා තම තමන්ගේ ක්ලබ් කොමිටිය පැත්තට ඇඟිලි දික් කරන්නත් එපා. 😉 ක්‍රියාකාරකම් වලට සක්‍රීයව සහභාගී වී පුද්ගල සංවර්ධනය අත්පත් කර ගැනීම සමානව ඔබේත් වගකීමක්. උදව් කරන්න (facilitate) පුළුවන් වුණත්, හැන්දෙන් පෙවීම කරන්න බැරි බවත් සිහියේ තබාගන්න.

සමහරවිට මතුපිටින් බැලුවාම මේ කියන 'වැඩ' එච්චර ලොකු දෙයක් නෙමේ කියල පිටින් ඉන්න කෙනෙකුට හිතෙන්නත් පුළුවන්. එහෙම හිතෙන අය බැහැල බලමු ෆීල්ඩ් එකට. 😉

ක්ලබ් එකක නායකත්ව කමිටුවට බැඳෙන්නෙ කොහොමද?

ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් ක්ලබ් එකකටත් ව්‍යවස්ථාවක් කියල එකක් තියෙනවා. 😉 ඉතින් මේ ව්‍යවස්ථාවේ හැටියට (Article VI - Section 5) නායකත්ව කමිටු සාමාජිකයන්ව ඡන්දයකින් තෝරා පත් කරගන්න තමයි අනුබල දෙන්නේ. ඡන්දදායකයෝ වෙන්නෙ ක්ලබ් එකේ සියළුම සාමාජිකයින්.

නමුත්, ගොඩක් ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් ක්ලබ් ප්‍රායෝගිකව අත්දකින අවාසනාවන්ත සත්‍යය නම්, ක්ලබ් එකට ස්වෙච්ඡාවෙන් නායකත්වය දෙන්න කැමති අය අලලන්න දැල් දාන්න ඕනා. ගොඩක් අය කමිටුවට නායකත්වය දෙන්න කතා කළාම පස්ස ගහනවා. ඒ නිසා බොහෝවිට, එක ධූර කාලයක් අවසාන වෙද්දි වෙන්නේ දැනට ඉන්න කමිටු නායකයෝ ටික තම තමන්ගෙ පුටු මාරු කරගන්න එක. අවාසනාවට ඇත්ත කතාවක්!

ටෝස්ට්මාස්ටර්ස්ලා මේ ලිපිය කියවනවා නම් මම ඔබට කියනවා, ඒ වගේ වෙලාවක ඉදිරිපත් වෙන්න! පටන් ගන්න Sergeant At Arms තනතුරෙන්. දැනට ඉන්න කෙනා ළඟට ගිහින් කියන්න එයාගෙ successor වෙන්න කැමතියි කියල. (එක තනතුරට දෙන්නෙක් ඉදිරිපත් වෙන්න කැමති නම් ඡන්දයක් තියයි)

ධූරාවලියෙන් පහළම වුණත්, නායකත්ව කමිටුවක වැඩකටයුතු සිද්ධ වෙන විධිය ඉගෙනගන්න එය හොඳ ආරම්භයක්. ඒ වගේම එක අවුරුද්දක් සම්පූර්ණ කළොත් DTM කෙනෙක් වීම දක්වා යන ගමනේ සම්පූර්ණ කළ යුතු අවශ්‍යතාවයක් සම්පූර්ණ වෙනවා. පළවෙනි අවුරුද්ද අවසාන වුණාම ආපහු ඉදිරිපත් වෙන්න වෙනත් තනතුරක අත්දැකීම් ගන්න. අවසානයේ ඉවත් වෙද්දි තවත් කෙනෙක්ව උනන්දු කරලා අවස්ථාව දෙන්න.

අවුරුද්දක් කරලා, පුළුවන් නම් තවත් අවුරුද්දක් වෙනින් තනතුරක් භාර අරන් කරලා ආපහු හැරිලා බලන්න වෙනස. 💪👍

අත්දැකීම් ලත් ටෝස්ට්මාස්ටර්ස්ලා, DTMලා මෙය කියවනවා නම්, මම ලියූ කරුණු වල වරදක් ඇතොත් කරුණාකර එය පෙන්වා දෙන්න... 😊 ෆේස්බුක් හැර වෙනත් සෝෂල් මීඩියා කිහිපයකම @shaakunthala නමින් මම ඉන්නවා.

අදට ආයුබෝ෴ 🙏

Monday, October 22, 2018

ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් ගැන ඔබ මේ දේවල් දන්නවාද?

දීර්ඝ නිහැඬියාවකට පස්සේ මට ආපහු යමක් ලියන්න හිතුණෙ මේ දවස් වල මමත් සම්බන්ධ වෙලා ඉන්න නැගලම යන වැඩක් නිසා... ඒ ටෝස්ට්මාස්ටර්ස්! ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් කියන්නෙ සියවසකට ආසන්න ඉතිහාසයක් තියෙන ලාභ නොලබන ජාත්‍යන්තර සංවිධානයක්. සාමාජිකයින්ගේ කථන සහ නායකත්ව හැකියාවන් ඉස්මතු කර ඒවා වැඩිදියුණු කරගන්න අවස්ථාව සලසා දෙන එක තමයි මේකෙන් කරන්නෙ. මේ වැඩේ මට හොඳටම අල්ලල යන්න පටන් ගත්තේ මෑතකදි නිසාත්, සිංහල කතා කරන අපි අතර මේ ගැන සුළු සුළු වැරදි වැටහීම් තියෙන නිසාත් පොඩි බ්ලොග් සටහනක් සිංහලෙන්ම තියන්න හිතුණා.

දැනට රටවල් 143ක ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් සමාජයයන් (clubs) 16,600ක් යටතේ සාමාජිකයින් 357,000කින් යුත් ටෝස්ට්මාස්ටර්ස් සංවිධානය අදට (ඔක්තෝබර් 22) හරියටම අවුරුදු 94ක් වයසයි!

Tuesday, July 5, 2016

පහසුවෙන් ලිනක්ස් පාවිච්චි කරන්න ඉඟි අටක්

මෙන්න 2016! 2008 - 2009 අවුරුදු දෙකේ පැල් බැඳගෙන බ්ලොග් ලිව්ව මම 2015 අවුරුද්දෙත් 2013 අවුරුද්දෙත් මොකුත්ම ලියල නැහැ. 2016ත් නිකංම නාස්ති වෙන්න නොදී ලිනක්ස් පාවිච්චිය ගැන පුංචි සටහනක් තියලා යන්න හිතුවෙ ඒ නිසා.

2016 මට විශේෂයි. මම ලිනක්ස් පාවිච්චි කරන්න පටන් ගෙන අවුරුදු දහයක්! අපොයි මේ මොන මළජරාවක්ද කිය කිය කට්ටිය නිකන් දීපු උබුන්ටු සීඩී වාහන ඇතුළෙ එල්ලන කාලේ උබුන්ටු පාවිච්චි කරන්න පටන් ගනිපු මම, අවුරුදු දෙකකට පස්සේ, ඒ කියන්නෙ 2008 දි සම්පූර්ණයෙන්ම උබුන්ටු වලට මාරු වුණා. එදා සිට අද දක්වාම පුද්ගලික පාවිච්චිය උබුන්ටු හෝ මොකක් හරි ලිනක්ස් මෙහෙයුම් පද්ධතියක්ම තමයි. දැන්.... ප්‍රවණතාව වෙනස්. දැන් මිනිස්සු උබුන්ටු හොය හොය පාවිච්චි කරනවා.

මෑතකදි මම අහම්බෙන් දැක්කා අපූරු දෙයක්. මෑතකදී, ඒ කියන්නෙ මීට අවුරුද්දකට දෙකකට කලින් විතර උබුන්ටු පාවිච්චි කරන්න පටන් ගනිපු කෙනෙකුගෙයි මගෙයි පරිගණකය පාවිචචි කරන රටාව සෑහෙන වෙනස්. උදාහරණයක් ගත්තොත්, මොකක් හරි මෘදුකාංගයක් අළුතින් දාගන්න ගියොත් අළුතින් උබුන්ටු පාවිච්චි කරන කෙනා කරන්නෙ Ubuntu Software Centre --> Search --> Click Install. මගේ විධිය, Ctrl + Alt + T, sudo apt-get install ..... [Tab] ... [Tab] ... -y, Enter. එදා ඉඳන් පුරුදු විධියටම තමයි තාමත් වැඩේ කෙරෙන්නේ. සමහර දේවල් වලදි අළුත් විධිය කාර්යක්ෂම වෙන්න පුළුවන්. සමහර දේවල් වලදි පරණ විධිය කාර්යක්ෂම වෙන්න පුළුවන්. නමුත් එක දෙයක් පැහැදිළියි. අළුත් කොල්ලො කුරුට්ටො ටිකට ලිනක්ස් command line එක නම් පුරුදු නැහැ.

ඉතින් ඕකේ තමා ලිනක්ස් වල 'ගතිය' තියෙන්නෙ ඇත්තටම. මීයා අල්ලන්නෙවත් නැතුව ලිනක්ස් වලින් ගොඩක් වැඩ කරගන්න පුළුවන් command line interpreter එක, දන්න බාසාවෙන් ටර්මිනල් එක, පුරුදු වුණොත්. ඉතින්, අත හුරු කරගන්න පහසු වෙන්න පොඩි ඉඟි ටිකක් තමා අද ලියන්නේ, ලිනක්ස් ගැන පොඩි පහේ අතහුරුවක් තියෙන අයට.



Middle-click Paste

මේකට හැබැයි මීයා ඕනේ. :) වැඩ බැරි ටාසන්ලටත් ඇසයින්මන්ට් ගොඩදාගන්න උදව් කරපු කොපි-පේස්ට් කෙරුවාව ගැන හැමෝම දන්නවනේ. බොහොමයක් ලිනක්ස් මෙහෙයුම් පද්ධති ඇතුළේ කොපි පේස්ට් වැඩේ තවත් ලේසියි, හැබැයි ගොඩක් අය මේක දන්නෙ නෑ. මම දැනගත්තෙත් මම කලින් වැඩ කරපු තැන සගයෙක් කිව්වාමයි.

gif



Terminator

මේ කියන්නෙ අර 1984 අවුරුද්දෙ තිරගත වුණු ක්‍රියාදාම චිත්‍රපටය ගැන නෙමේ. Terminator කියන්නෙ Ubuntu වල පෙරනිමියෙන් එන ටර්මිනල් එක වෙනුවට පාවිච්චි කරන්න පුළුවන්, හැබැයි ඊට වඩා පහසුකම් තියෙන එකක්. Screen එක හතරට නෙමේ අටට වුණත් පලාගෙන වැඩ කරන්න පුළුවන්කම මේකෙ තියෙන විශේෂ පහසුවක් විධියට මම දකිනවා.

පැහැදිලිව බලන්න ක්ලික් කරන්න

මේකේ වැඩ කරද්දි Ctrl + Shift + E වලින් තිරය සිරස් අතට දෙකට වෙන් කරන්නත්, Ctrl + Shift + O වලින් තිරස් අතට වෙන් කරන්නත් පුළුවන්. ඒ වගේම, පරණ Gnome Terminal එකේ විධියට කැමති නම් ටැබ් වෙන් කරගෙන වැඩ කරන්නත් මේකේ පුළුවන්.



vi -R

vi කියන්නෙ ඉතිං පරණ ලිනක්ස් ගුරුන්නාන්සෙලගෙ කැමතිම text editor එක. දැන් කට්ටිය ලේසියට gedit පාවිච්චි කරනවා. ඒකේ වරදක් නැහැ. තවත් සමහරු ලේසියි කියල හිතාගෙන nano පාවිච්චි කරනවා. හැබැයි ඉතිං පොඩ්ඩිත්තක් හොයලා බලලා ඉගෙනගත්තා නම් vi එකේම improved version එක vim කියන්නෙ පාවිච්චියට හරිම පහසු වගේම දියුණු මෘදුකාංගයක්.

අපි සාමාන්‍යයෙන් ලිනක්ස් වලදි text file එකක් කියවන්න පාවිච්චි කරන්නෙ cat විධානය හෝ less විධානය. නමුත්, source code තියෙන ගොනුවක් එහෙම කියවද්දි අල්ලල යන්නෙ vi ම තමා syntax highlighting තියෙන නිසා. හැබැයි ඒකෙන් කියවද්දි වැරදිලා අත්වැරදීමකින් අපි අතින් ෆයිල් එකේ වෙනසක් වුණොත් එහෙම? :wq කියලා වැරදිලාවත් ටයිප් කළොත් ඒක save වෙනවා.

ඉතින් ඒ වගේ අත්වැරදීම් වළක්වන්න vi read-only mode එකෙන් විවෘත කරන්න පුළුවන්. උදාහරණයක් ගත්තොත්,
# vi -R /etc/apache2/sites-enabled/000-default.conf

ගොඩක් අය text file කියවන්න vi editor එකම පාවිච්චි කරනව මම දැකල තියෙනවා. පුරුද්දක් වශයෙන් vi වෙනුවට vi -R ආදේශ කරගන්න පුළුවන් වුණා නම් අත්වැරදීමෙන් පසුතැවෙන්න සිද්ධ වෙන දේවල් ටිකක් අඩු කරගන්න පුළුවන්.



Ctrl + R

ස්වභාවයෙන්ම මම කම්මැලියෙක්. මේක කියවන අයත් එහෙමම ඇති කියල හිතනවා. :)
ඉතිං ඔය කමාන්ඩ් ලයින් එකේ කරපු දේවල් වුණත් ආයෙ ආයෙ කරන්න ගියාම ආපහු ටයිප් කරන්න මම කම්මැලියි. අන්න ඒකට තමා reverse lookup කියන පහසුකම තියෙන්නේ.



මේකෙදි කරන්නෙ විධානයක් යතුරුලියනය කරන්න කලින් Ctrl + R යතුරු සංයෝජනය පාවිච්චි කරලා පෙර පාවිච්චි කරපු විධාන සොයා බලන එක. මේකත් අළුත් අය වැඩිය දන්නෙ නැහැ. හරිම ලේසියි.

උදාහරණයක් ගත්තොත්, Firefox ධාවනය වෙද්දි වෙනත් profile එකකින් Firefox විවෘත කරගන්න විධිය බලමු.

මෙහෙමයි අද කරන්නෙ;
[Ctrl + Alt + T]
$ firefox --ProfileManager --new-instance &
$ [ENTER]

එතකොට හෙට;
[Ctrl + Alt + T]
$ [Ctrl + R]
new-inst
$ [ENTER]

සරලයි නෙහ්!? ;)



!n

මේකෙන් කියන්නෙ ගණිතයෙ එන ක්‍රමාරෝපිතයෙ අනිත් පැත්ත වගේ එකක් නෙමේ. මේකත් ඇත්තටම ආපහු හැරිලා බලන (reverse lookup) කරන ක්‍රමයක්. උදාහරණයකින් පෙන්නුවොත්,

$ history | grep ffmpeg

දැන් මේ වගේ ඒවා එකක් හෝ ගොඩක් පෙන්නයි තමන්ගෙ අතීත පාවිච්චිය අනුව (ඉලක්කම වෙනස් වෙන්න පුළුවන්);
942 ffmpeg -f concat -i concat.txt ~/Videos/video-2016-06-22.mp4

$ !942
ffmpeg -f concat -i concat.txt ~/Videos/video-2016-06-22.mp4

අදාළ ඒක තෝරගෙන ඒකේ අංකය "අහෝ බේදයකි ඉරකි තිතකි" එක්ක ටයිප් කරන්නයි තියෙන්නේ. ඉතාම පහසු සෝට්කට් එකක්. :)
(අමතර සටහනක් - ffmpeg පාවිච්චි කරලා ඉතාම ඉක්මනින් සමහර වීඩියෝ සංස්කරණ වැඩ කරගන්න පුළුවන්)

එච්චරද? ඉවරයි කිව්වට ඉවරයි කියල හිතන්නෙපා තව තියෙනව.

හිතන්න මෙහෙම දෙයක්; root විධියට දිය යුතු විධානයක් අපි වැරදිලා සාමාන්‍ය විධියටම දෙනවා, ඒක වැඩ කරන්නෙ නෑ. එතකොට sudo ඉස්සරහට ටයිප් කරලා අර පතරංග හෑල්ල ආපහු ටයිප් කරන එක කරදර වැඩක් නේද? ඒකට කරන්න තියෙන්නෙ ඉරකි-තිතකි දෙපාරක් පාවිච්චි කරන එක. බලමු උදාහරණෙකින්ම.

$ apt-get install build-essential ubuntu-restricted-extras compizconfig-settings-manager unity-tweak-tool

මෙහෙම හෑල්ලක් එයි.
E: Could not open lock file /var/lib/dpkg/lock - open (13: Permission denied)
E: Unable to lock the administration directory (/var/lib/dpkg/), are you root?

ආපහු ටයිප් කරන්න කම්මැලි නිසා;
$ sudo !!
sudo apt-get install build-essential ubuntu-restricted-extras compizconfig-settings-manager unity-tweak-tool 

සරලයි, ලේසියි! :)



find, grep, strings

මොකක් හරි ෆයිල් එකක් හොයාගන්න ඕනෙ වුණාම file browser එකට ගිහිං Ctrl + F ගහල හිටං නමේ කෑලි ටයිප් කර කර හොයනව නේද? මෙන්න ඊට ලේසි වගේම ප්‍රතිපලදායක විධියක්. පාවිච්චි කරන්න find විධානය.

පරණ ඩොස් ගේම් හොයාගන්න හැටි :-)

$ find . -type f -iname '*.exe' -exec grep '^MZ' '{}' \; | grep 'Binary file'

හාඩ් ඩිස්ක් එකේ කොහෙ හරි හැංගිලා තියෙන පරණ ඩොස් ගේම් ටිකක් අරගෙන DosBox දාගෙන සෙල්ලම් කරන්න ලෑස්ති වෙමු. :) හොයාගන්න මම දීල තියෙන උදාහරණෙන් කාරණා කීපයක්ම කවර් වෙනව.
  • find - iname මගින් filename pattern එකක් ඔස්සේ හොයන්නත්, හොයාගන්නා ගොනු මත -exec මගින් යම්කිසි විධානයක් යොදවන්නත් පුළුවන් (grep වෙනුවට rm භාවිත කළොත් හම්බවෙන හැම එකම ඩිලීට් වෙනවා)
  • grep - මේකෙන් කරන්නෙ pattern matching. ඒ කිව්වෙ find විධානයෙන් හොයා ගන්න හැම ගොනුවකම අපි දෙන 'රටාව' (text pattern) එක තියෙනවද බලන එක. මෙතනදි මට ඕනේ MZ කියන එක. (ඔව්, exe ෆයිල් ඇතුලෙ තියෙන ඒවත් බලන්න පුළුවන් ;) )
  • DOS file header - MS-DOS exe file header එක "MZ" වලින් පටන් ගන්නව කියන එක මෙතනට අමතර කාරණාවක්. විකිපීඩියාවේ තියෙනව විස්තරේ.
  • regular expressions - මෙන්න! සෑම කෙනෙක්ම ඉගෙනගත යුතු පාඨ කොටස් හොයන මන්තරේ. උදාහරණයට අදාළව ගත්තොත් MZ වලට කලින් තියෙන කොක්කෙන් මම කියන්නෙ text කොටසක් විධියට මුලටම MZ කියන එක තියෙනවද කියන එක.
වින්ඩෝස් පාවිච්චි කරන අය සාමාන්‍යයෙන් කරන්නෙ වින්ඩෝස් එක්ස්ප්ලෝරරේ දකුණු පැත්තෙ උඩ search box එකේ අදාළ දේ ටයිප් කරල හොයන එකනේ. හැබැයි ඉතින් මෙච්චර හරියක් නං මළාට වින්ඩෝස් එක්ස්ප්ලෝරර් වල කරන්න බෑ. :)

strings විධානය තවත් ප්‍රයෝජනවත් විධානයක්. මේකෙන් පුළුවන් ඕනෙම ජාතියක ෆයිල් එකක් ඇතුළට ගිහිං ඒවයෙ තියෙන text කොටස් හොයාගන්න. බලමු උදාහරණයකින් Nikon D7100 කැමරාවෙන් ගනිපු පිංතූර ටික හොයාගන්න,

$ find . -type f -type '*.jpg' -exec strings -f '{}' \; | grep "NIKON D7100"



කොහොමද වැඩේ? මරු නේද? රොකට් සයන්ස් නෙමේ ඒත් අපූරුයි නේද? :)



file -i

සමහරු නාගන්න තැනක් තමයි මේක. Text files කියල හිතාගෙන නොදන්න ෆයිල් cat හෝ vi වලින් විවෘත කරල බලන්න ගිහින් අමුතු අමුතු දේවල් වෙලා තියෙනව නේද? සමහර වෙලාවට ටර්මිනල් ස්ක්‍රීන් එකෙ පාටත් වෙනස් වෙනව.


අන්න ඒ වගෙ වෙලාවට පනින්න පෙර සොයා බලන්න file -i විධානය පාවිච්චි කරල අදාළ ගොනුවෙ ජාතිය හොයාගන්න පුළුවන්. මෙන්න උදාහරණයක්;

$ file -i downloaded_file
downloaded_file: audio/mpeg; charset=binary
$ mpg321 downloaded_file

$ file -i unknown_file
unknown_file: application/xml; charset=utf-8
$ vi -R unknown_file



nohup ... &

එල්ලෙන්න එපා කියල කියන්නෙ මෙහෙම තමයි. Hangup කියන්නෙ දුර අතීත කාලේ RS-232 සීරියල් මොඩම් පාවිච්චි කරපු කාලේ හැදුණු වචනයක්. ෆෝන් එකකින් කතා කර කර ඉන්න ගමන් දඩස් ගාලා රිසීවර් එක තියන එකට තමා hangup කියන්නේ. ලිනක්ස් වලදි, මොකක් හරි විධානයක්, ක්‍රමලේඛයක් command line එකේ ධාවනය වෙද්දි ටර්මිනල් එක වැහුවොත් බොහෝ විට අර කිව්ව ක්‍රමලේඛයත් නවතිනවා - ඇත්තම මැරෙනවා. nohup හෙවත් no hangup පාවිච්චි කරලා මේක වළක්වගන්න පුළුවන්.

මෙන්න උදාහරණයක්,
$ skype &
(මෙතන & හෙවත් ඇම්පර්සන්ඩ් ලකුණින් කියන්නේ දැනට ධාවනය වෙන විධානය 'තිරෙන් පිටුපස' ධාවනය වෙන්න දීලා අපට තවත් වැඩක් කරන්න ටර්මිනල් එක නිදහස් කරල දෙන්න කියන එක)

දැන් Close (x) බොත්තම ක්ලික් කරලා ටර්මිනල් එක වහලා බලන්න Skype එක අතුරුදහන් වෙන හැටි. දැන් අපි ඒකම මෙහෙමත් කරල බලමු;

$ nohup skype &

ටර්මිනල් එක වහල බලන්න Skype මැරුන්නෑ නේද?

Skype ගත්තෙ ප්‍රායෝගික නොවන සරල උදාහරණයකට. සම්පූර්ණ වෙන්න ගොඩක් කාලය වැය වෙන, command line program එක්ක මම බොහෝ විට nohup පාවිච්චි කරනවා, අත්වැරදීමකින් ටර්මිනල් එක වැහුණොත් process එක මැරෙන්නෙ නැති වෙන්න.



ඉතින් ඔය ටිප් අටත් එක්ක අදට මගේ සටහන ඉවරයි. මම මේවා වෙන් වෙන් වශයෙන් විස්තර කළත්, සමහර කෙටි ක්‍රම පත අට එකට සිඳවල automation scripts ලියාගෙන වැඩක් කරගනිද්දි කෙරෙන උපකාරය කියා නිම කරන්න බැහැ. ගීක් කෙනෙක් වුණාම එවෙලෙට දැනෙන සතුට හිටං සල්ලි වලට ගන්නත් බැහැ..! :)

Wednesday, April 16, 2014

සැබෑ වූ බියකරු සිහිනය | Heartbleed

මම ලිව්ව අන්තිම බ්ලොග් සටහන නතර කළේ හොල්මන් කතාවෙ තාක්ෂණික පසුබිම ගැන හොඳට පැහැදිලි කරනව කියල. නමුත් සතියකට විතර කලින් දවසක මතු වෙච්ච, අන්තර්ජාලයෙන් තුනෙන් දෙකකට විතර බලපාන බරපතල ප්‍රශ්නයක් නිසා මට හොල්මන් කතා ලිවිල්ල පැත්තක තියල ඒ ගැන පොඩ්ඩක් හොයල බලල ලියන්න හිතුණා. මේක තාක්ෂණික ලිපියක් වගේ පෙනුනට මේක ලියන්නෙ ටෙක්නිකල් අයට නෙමේ. එදිනෙදා බැංකු කටයුතු කරගන්න, සෙට් වෙන්න (social networking), ෂොපින් යන්න අන්තර්ජාලය පාවිච්චි කරන ඔන්ලයින් සාමාන්‍ය ජනතාව වෙනුවෙන්. :) (ඒ නිසා ටෙක්නිකල් පොරවල් වලට මේක බෝරිං වගේ පේන්නත් පුළුවන්)

Image courtesy: heartbleed.com
වැඩි විස්තර වලට යන්න කලින් කෙටිම හැඳින්වීමක් කළොත්, "හාට්බ්ලීඩ් කියන්නේ අන්තර්ජාලයේ වෙබ් අඩවි වලින් තුනෙන් දෙකක පමණ තොරතුරු ආරක්ෂාව පිළිබඳ මෘදුකාංගයක පවතින, දීර්ඝ කාලීනව හඳුනා නොගත් දෝෂයක් හේතුවෙන් රහසිගත දත්ත සූක්ෂම අයුරින් බාහිර පාර්ශව අතට පත් වීමේ අවදානමක්" ලෙස හඳුන්වන්න පුළුවන්. අන්න ඒක සිංහලෙන් විස්තර කරන්නයි මේ වෑයම.

කවුරුත් දන්නවනේ HTTPS කියන එක ගැන. Facebook යද්දි වෙබ් බ්‍රවුසරේ අර ඉබ්බා (padlock) මාක් එකක් එන්නේ... අන්න ඒ ඉබ්බා (ගෙ නිරූපිතය) කියල හිතාගන්නකො දැනට. සාමාන්‍යයෙන් අපි දන්න හැටියට මේ ඉබ්බා තියෙනව කියන්නෙ ඒ වෙබ් අඩවිය ආරක්ෂිතයි. වෙන අය කාටවත් අපි ජාලගත වෙලා කරන දේ හොයන්න බෑ. උදාහරණයක් විධියට, මම username/password දීලා Facebook එකට ලොග් වෙනව නං, මගේ පරිගණකය (client) සහ Facebook වෙබ් අඩවිය වැඩ කරන මැසිම (server) විතරයි ඒ username/password දැනගන්නේ මේ ඉබ්බා තියෙද්දි. ඉලෙක්ට්රොනික විධියට එහා මෙහා යන දත්ත, ෆෝන් ටැප් කරනව වගේ වැඩක් කරල තෙවැනි පාර්ශවයකට (හොරෙකුට) ග්‍රහණය කරගන්න පුළුවන් වුණත්, ඒ දත්ත රහස් අංකනයට (encrypt) ලක් කර ඇති නිසා ඒවා username/password ලෙස කියවන්න කිසිම බාහිර පාර්ශ්වයකට බැහැ.

ඕක තමයි අපි මෙච්චර කාලයක් විශ්වාසයෙන් යුතුව පාවිච්චි කරපු සම්මුතිය (SSL/TLS protocol). හැබැයි, මෑතකදි පර්යේෂකයින් කණ්ඩායමක් හොයාගෙන තියෙනවා ඔය ඉබ්බා කඩන්න පුළුවන් කියල! නරකම ආරංචිය තමයි, ඉබ්බා කඩන්න පුළුවන් කියල ප්‍රසිද්ධියේ කවුරුත් නොදැන අවුරුදු දෙකක්ම ගෙවිලා ගිහින් කියන එක. ඒ කියන්නේ ඉබ්බා කඩන්න පුළුවන් කියල කවුරුහරි හොරෙක් (හැකර් කෙනෙක්) දැනගෙන, ඒ බව ප්‍රසිද්ධ නොකර හිටියා නම් ඒ හොරා සෑහෙන ප්‍රයෝජනයක් ඒ හැකියාවෙන් අරන් තියෙන්න ඉඩ තියෙනවා.